با مراجعه به متون دينى و دقت در مضمون آيات و روايات، مختار بودن انسان فهمیده می شود. معناى اين سخن آن نيست كه انسان مختار محض است و هيچ عامل و قدرتى نمى‏تواند بر رفتار و اعمال او تأثير و حاكميت داشته باشد، بلكه منظور آن است كه على رغم همه‏ى عوامل و شرايط با حفظ حاكميت قدرت و اراده‏ى الاهى، بشر قادر به انجام افعالى است كه اگر اراده مى‏كرد، مى‏توانست آنها را انجام ندهد و به گونه‏اى ديگر رفتار كند. پس انسان مسئول اعمال ارادى خويش است و جبر مطلق بر او حكم فرما نيست.

بديهى است كه انسان در عين اين كه موجودى مختار و آزاد است براى ساختن اندامهاى روانى خويش و تبديل محيط طبيعى به صورت مطلوب خود و ساختن آينده‏ى خويش آنچنان كه خود مى‏خواهد، محدوديت هاى فراوانى دارد و آزاديش آزادى نسبى است. و اگر چه انسان نمى‏تواند رابطه‏اش را با وراثت، محيط طبيعى، محيط اجتماعى و تاريخ و زمان به كلى قطع كند، مى‏تواند تا حدود زيادى عليه اين محدوديت ها طغيان نموده خود را از قيد حكومت اين عوامل آزاد سازد. انسان به حكم نيروى عقل و علم از يك طرف و نيروى اراده و ايمان از طرف ديگر تغييراتى در اين عوامل ايجاد مى‏كند و آنها را با خواسته ی خويش منطبق مى‏سازد و خود مالك سرنوشت خويش مى‏گردد.