1. براهين و راه‏هايى كه براى شناخت و اثبات وجود خدا بيان مى‏شود، متعدد مى‏باشد و در آنها روش‏هاى گوناگونى مورد استفاده قرار گرفته است.

اين براهين از جهت روش به سه دسته تقسيم مى‏گردد: راه روانى يا فطرى، راه علمى و شبه فلسفى و راه فلسفى. برهان نظم يكى از موارد راه علمى و شبه فلسفى است.

2. دلايل و راه‏هاى اثبات خداوند، از جهت صحيح و كامل بودن و يا معيوب و فاسد بودن، ارزش و محدوده، نتايج و مطلوب هر يك متفاوت بوده، در يك سطح و مستوا نمى‏باشند. برهان نظم از جمله براهينى است كه نيازمند تكيه بر ديگر براهين مى‏باشد و به همين جهت حكما و فلاسفه ی اسلامى براى اثبات ذات واجب از اين برهان استفاده نكرده‏اند.

3. برهان نظم رابطه ی نزديكى با مسأله ی "حكمت الاهى" دارد و از مسائلى است كه پرداختن به آن فرصت ديگرى را مى‏طلبد.

4. شكل كلى برهان نظم را مى‏توان چنين بيان نمود: جهان منظوم (داراى نظم) است و هر منظومى، ناظمى دارد، پس جهان ناظم دارد. مقدمه ی اوّل، مقدمه‏اى تجربى و مقدمه ی دوم، مقدمه‏اى عقلى است.

5. مراد از ناظم، موجود مشخص خارجى و عينى است كه سبب به وجود آمدن نظم و هماهنگى مخصوص در نظام داخلى يا غايى موجودات مى‏باشد.

6. معرفى برهان نظم را با ذكر مطالبى پيرامون تعريف نظم، اقسام نظم، اثبات وجود نظم و دليل و چرايى نظم مى‏توان ارايه داد.

7 نظم يا "اعتبارى" است يا "صناعى" و يا "تكوينى" (طبيعى). نظم اعتبارى از اعتبار كنندگان حاصل مى‏شود و نظم صناعى بر پايه‏ى قانون صنعت و حرفه‏ى خاص تهيه و اعمال مى‏گردد و نظم طبيعى و تكوينى در مدار تكوين و حقيقت يافت مى‏شود. و در برهان نظم، محور بحث همان نظم طبيعى و تكوينى است.

8. نظم طبيعى، خود داراى انواع و اقسامى است: هماهنگى درونى عناصر يك نظام محدود، هماهنگى عناصر هستى در مجموع هستى، هماهنگى و مسانخت فعل با فاعل و هماهنگى و ارتباط ضرورى هر فعل با غايت مخصوص به همان فعل در سلسله ی علل غايى. در برهان نظم محور بحث همان نظم داخلى و نظم غايى است.

9. مدار و متعلق نظم تكوينى گاه موجودات مادى و طبيعى‏اند، گاه موجودات مثالى (مجرد مثالى)، گاه موجودات عقلى (مجرد عقلى). و آنچه مورد نظر طرفداران برهان نظم و يا منتقدان آن است، همان نظم طبيعى موجودات مادى است.

10. اثبات نظم در مجموع هستى (جهان طبيعت، جهان مثال و جهان عقل) جز با برهان عقلى ممكن نيست.

11. قرآن كريم در برابر مشركان كه به توحيد خالق و وقوع اصل تدبير در مخلوقات قايل مى‏باشند، از برهان نظم استفاده كرده و به جدالِ احسن مى‏پردازد.

نظم در شب و روز، آرامش زمين به وسيله‏ى كوه‏ها،... نمونه‏هايى از نظم موجود در طبيعت است كه در قرآن مجيد به عنوان آيت‏ها و نشانه‏هايى از مبدأ هستى به آنها اشاره شده است.

12. امام صادق (ع) ، منظم بودن جهان هستى و پشت سر هم قرار گرفتن شب و روز و... راه‏هايى براى توحيد ناظم و مدبر جهان مى‏داند.